1. T-34
T-34 – sowiecki czołg średni produkowany w latach 1941-1958. W chwili pojawienia się na froncie II wojny światowej był uważany za najlepszy czołg świata. Posiadał opinię pojazdu, którego wykorzystanie znacząco wpłynęło na wojnę[2]. Na początku produkowany w Charkowskiej Fabryce Parowozów Kominternu w ukraińskim obecnie Charkowie, był podstawą radzieckich sił pancernych w latach 1941–1945 oraz obiektem eksportowym w latach następnych. Najczęściej produkowany podczas wojny, oraz drugi pod względem produkcji czołg wszech czasów, po jego następcy, serii T-54/55[3]. W 1996 T-34 był nadal używany przez 27 krajów.
T-34 był rozwinięciem serii czołgów pościgowych BT. Zastąpił w eksploatacji pojazdy: BT-5, BT-7 oraz czołg piechoty T-26[1]. Wyróżniał się solidnością wykonania i dużą siłą ognia. Początkowo jego skuteczność w polu walki była niska, z powodu nieergonomicznego projektu rozmieszczenia załogi, braku radiostacji oraz niskiej użyteczności pojazdu w planowaniu taktycznym. Rozmieszczenie dwuosobowej wieży wymagało od dowódcy pełnienia jednocześnie funkcji działonowego (charakterystyczne dla wielu sowieckich czołgów). Rozwiązanie konstrukcyjne było jednak mniej efektywne od ustawienia załóg niemieckich czołgów, których wieże mieściły trzyosobową załogę (dowódcę, działonowego i ładowniczego).
Projekt i konstrukcja czołgu były stale modernizowane. Poprawiono jego skuteczność i zmniejszono koszty produkcji. Systematycznie pojawiały się też jego nowe wersje. Z początkiem 1944 na polach bitewnych pojawił się T-34/85, z potężniejszym działem 85 mm oraz wieżą zaprojektowaną dla trzech czołgistów. W 1945 uniwersalny i opłacalny w produkcji T-34 zastąpił wiele lekkich i ciężkich czołgów, stając się kluczowym – bojowym pojazdem sowieckim. Jego ciągłe doskonalenie doprowadziło do zastąpienia go osobną serią czołgów T-54/55, budowanych do 1981 i używanych do dziś.
Do końca 1945 r. wyprodukowano około 54 tysięcy czołgów T-34: 34780 oryginalnych T-34 w latach 1940-1944 oraz kolejne 22 599 czołgów T-34/85 w latach 1944-1945[15][14]. Największym producentem była Fabryka nr 183 (UTZ) z 28 952 czołgami T-34 oraz T-34/85, zbudowanymi między 1941 a 1945. Drugą co do wielkości produkcji była Fabryka nr 112 (Krasnoje Sormowo) w mieście Gorki z 12 604 czołgami obu typów[16]. W 1946, po wojnie, zostało zbudowanych 2701 czołgów T-34, a później zaprzestano produkcji na wielką skalę. Została ona uruchomiona ponownie na licencji w Polsce (1951–1955) oraz w Czechosłowacji (1951–58), gdzie do 1956 zostało zmontowanych odpowiednio 1380 i 3185 czołgów. Później już poza Związkiem Radzieckim przestawiono się na produkcję czołgów T-54/55, a następnie T-72. W późnych latach 60. XX w. sowiecki T-34/85 przeszedł program modernizacji (T-34M) na potrzeby eksportu i rezerwy. Wyposażono go w elementy napędowe z serii czołgów T-54/55. W ten sposób dostosowano go do ówczesnych standardów czołgów radzieckich.
Niemiecki wywiad podczas II wojny światowej przypisywał modelom T-34/76 i T-34/85 drobne zmiany w nazewnictwie polegające na wstawieniu dodatkowej litery, np.T-34/76A. Ta terminologia była najczęściej stosowana na Zachodzie, szczególnie w literaturze popularnej.
Armia Czerwona nigdy nie ustalała zasad nazewnictwa produkowanych przez siebie seryjnych modeli[8]. Jednak od lat 80. XX w. w pracach wielu uczonych (szczególnie amerykańskiego specjalisty od wozów bojowych, Stevena Zalogi) stosowano nazewnictwo rosyjskie: T-34 i T-34-85, wraz z niewielkimi wyróżnieniami modeli na podstawie roku produkcji, np. T-34 Model 1940. Użyty tutaj system nazewnictwa jest podobny do amerykańskiego, z wyjątkiem w postaci przyjętej w Polsce nazwy T-34/85 dla czołgów T-34 z działem 85 mm.
Niektórzy rosyjscy historycy stosują inne nazewnictwa: pierwszy T-34 opisują jako T-34 Model 1940 zamiast 1939, wszystkie T-34 z pierwotną wieżą i działem F-34 nazywają T-34 Model 1941 w miejsce Modeli 1941 i 1942, zaś T-34 z sześciokątną wieżą – Model 1942 zamiast Modelu 1943.
Zdobyte czołgi T-34 w niemieckiej eksploatacji nazywano Panzerkampfwagen T-34(r), gdzie (r) jest skrótowcem od Russland (Rosji).
Finowie nazwali czołg T-34 Sotka od gągoła, kaczki morskiej, ze względu na jego boczną sylwetkę przypominającą pływające ptactwo wodne (z tym związek mają wspomnienia fińskiego asa pancernego Lauriego Heino). T-34/85 został nazwany pitkäputkinen Sotka, "długolufową Sotką".
T-34 (w niemieckim nazewnictwie: T-34/76) – oryginalna wersja z działem 76,2 mm.
Model 1940 (T-34/76A) – wczesne uruchomienie produkcji z prowizorycznym działem czołgowym 76,2 mm L-11 w dwuosobowej wieży.
Model 1941 (T-34/76B) – właściwa produkcja z cięższym pancerzem oraz skutecznym działem F-34 76,2 mm.
Model 1942 (T-34/76C) – wiele drobnych udoskonaleń w produkcji.
Model 1943 (T-34/76D, E oraz F) – odlana nowa, sześciokątna wieża, przez Niemców nazywana "Myszką Miki" z powodu jej charakterystycznego wyglądu z otwartymi dwiema jednakowymi, okrągłymi klapami zamontowanymi na jej dachu. Wprowadzono również nową kopułę dla dowódcy.
T-34/57 – mniej niż 324 czołgi T-34 w 1941 i w latach 1943–44 zostały uzbrojone w szybkostrzelne działa 57 mm ZiS-4 lub ZiS-4M, aby służyć jako niszczyciele czołgów. Część z nich wzięła udział w bitwie o Moskwę.
T-34/85 – jako najważniejsze udoskonalenie zawierał trzyosobową wieżę z długim działem 85 mm.
Model 1943 – produkcja z ulepszonym modelem z działem D-5T 85 mm trwała krótko, od lutego od marca 1944 r.
Model 1944 – właściwy start produkcji z prostszym w wykonaniu działem ZiS-S-53 88 mm, radioodbiornik przeniesiony z kadłuba do lepiej rozplanowanej wieży, posiadającej nowy wizjer dla działonowego.
Do T-34/85 także po wojnie wprowadzano liczne techniczne ulepszenia, przede wszystkim w ramach radzieckich programów modernizacyjnych w 1960 i 1969. Wszystkie modele T-34/85 mają podobny wygląd zewnętrzny.
Przedwojenne plany udoskonalenia czołgu T-34 zostały wznowione w 1944, a nowe modele ujednolicano z czołgiem T-44. Nowy czołg T- 44 posiadał wieżę zaprojektowaną na wzór tej z T-34/85 i całkowicie nowy kadłub z drążkiem skrętnym i poprzecznie montowanym silnikiem. Był niższy niż T-34/85 i był prostszy w produkcji. Od 150 do 200 tych czołgów zostało zbudowanych przed końcem wojny. Po pewnych modyfikacjach w napędzie wraz z nową wieżą i działem stał się czołgiem T-55, którego produkcja została rozpoczęta w 1947.
Szeroko eksportowane egzemplarze T-34/85 produkcji czechosłowackiej można rozpoznać po półstożkowej, opancerzonej owiewce (wyglądającej jak ustawiona tyłem do kierunku jazdy chochla) na lewym tylnym, pochylonym panelu bocznym w przedziale silnikowym sponsonu.
Inne bojowe pojazdy opancerzone zbudowane na podstawie T-34:
Czołgi z miotaczem płomieni – OT-34 i OT-34/85, wyposażone w wewnętrzny miotacz ognia, montowany w miejsce kadłubowego karabinu maszynowego.
PT-1 T-34/76 — Protiwominnyj Trał (trał przeciwminowy) – czołg z trałem naciskowym, najczęściej budowany na podwoziu T-34 Model 1943 oraz T-34/85.
Działa samobieżne – Podwozie T-34 było używane jako podstawa dla serii dział samobieżnych:
SU-122,
SU-85,
SU-100.
Po II wojnie światowej niektóre czołgi T-34 zostały wyposażone w haubice 122 mm i były używane jako artyleria samobieżna przez wojska Syrii i Egiptu.
T-34 był główną siłą pancerną w sowieckich działaniach przeciwko Niemcom. Pojawienie się tego czołgu latem 1941 stanowiło psychologiczny wstrząs dla niemieckich żołnierzy, którzy byli przygotowani do stawienia czoła gorszemu przeciwnikowi sowieckiemu. Fakty te zostały przedstawione w pamiętniku Alfreda Jodla, który był zaskoczony pojawieniem się czołgu T-34 w Rydze. T-34 mógł skutecznie konkurować z wszystkimi niemieckimi czołgami z 1941. Jednakże doświadczał poważnych problemów, np. z silnikami unieruchamianymi przez wsysany kurz i piasek (pierwotny filtr Pomon był niemal całkowicie nieskuteczny) oraz mechanicznych, nękających jego skrzynię biegów i sprzęgło. Co najmniej połowa wszystkich strat w czołgach pierwszego lata była spowodowana awariami, dużo mniej zniszczeń natomiast było skutkiem niemieckiego ognia, choć w danych statystycznych liczyły się także stare, nienaprawiane czołgi. Występowały braki logistyczne co do naprawy sprzętu. Nierzadko załogi wczesnych czołgów T-34 przybywały na bitwę z zapasową skrzynią biegów na pokrywie silnika. Dopiero późniejsze rozwiązania technologiczne zniwelowały usterki mechaniczne.
Zimą 1941/42 T-34 ponownie zdominowały niemieckie czołgi dzięki zdolności poruszania się po grząskim błocie lub śniegu bez zsunięcia się w dół. Niemieckie czołgi nie mogły przejeżdżać przez tereny, z którymi radził sobie T-34. PzKpfw IV używał niedostosowanego do warunków pogodowych zawieszenia resoru piórowego oraz wąskiej gąsienicy, mając skłonności do tonięcia w grząskich terenach
W latach 1942-1943 Armia Czerwona położyła nacisk na odbudowę strat z 1941. Poprawiono umiejętności taktyczne. Produkcja czołgu T-34 wzrosła gwałtownie, ale do jego konstrukcji wprowadzano wyłącznie ulepszenia, które mogły się przyczynić do przyspieszenia produkcji. Radzieccy projektanci zdawali sobie sprawę z konieczności poprawy pewnych niedociągnięć konstrukcji, lecz takie ulepszenia musiałyby doprowadzić do zwiększenia czasu oraz kosztów produkcji i z tego powodu nie mogły być zastosowane. W 1943 produkcja T-34 wzrosła do przeciętnie 1300 sztuk miesięcznie[1], dużo więcej od niemieckich szacunków. Jednakże sowieckie straty daleko przekraczały niemieckie z powodu braku umiejętności taktycznych.
W odpowiedzi na samą liczbę pojawiających się na polu bitwy czołgów T-34 oraz rosnącego zapotrzebowania na większą siłę ognia, Niemcy zaczęli rozstawiać bardzo dużą liczbę szybkostrzelnych dział PaK 40 75 mm, zarówno holowanych, jak i samobieżnych. Te ostatnie zaczęto budować w 1943. Od 1942 i w połowie 1943 Niemcy rozpoczęli rozmieszczanie potężnych czołgów ciężkich typu Tygrys oraz średnich Pantera, których pojawienie się wzbudziło potrzebę ulepszenia czołgu T-34. Te poprawione wersje pojawiły się w dwóch godnych zauważenia postaciach: lepiej opancerzonej wersji z 1943, która zawierała bardziej pojemny i wytrzymały zbiornik oraz zmodyfikowaną wieżę, a także wersji z 1944 z nową wieżą, utrzymującą kształt działa p-panc./p-lot. 85 mm ZiS. Te ostatnie miało znacząco większą siłę rażenia, w stosunku do poprzedniego działa 76,2 mm F-34 i ostatecznie dało T-34 zdolności ofensywne, których tak silnie potrzebowała armia radziecka
2. Czołgi KW
Czołgi KW to seria czołgów ciężkich produkowanych w czasie II wojny światowej w Związku Radzieckim nazwanych na cześć rosyjskiego dowódcy i polityka Klimenta Woroszyłowa. W momencie ataku Niemiec na Związek Radziecki były to jedyne czołgi ciężkie produkowane seryjnie.
Po raczej kiepskich doświadczeniach z wielowieżowym czołgiem T-35, radzieccy projektanci zaczęli pracować nad następnym modelem czołgu ciężkiego. Jednym z głównych projektów był SMK, w którym zmniejszono liczbę wież z pięciu do dwóch. Zamówiono dwa prototypy jednak jeszcze przed ich powstaniem zdecydowano, aby jeden z nich zbudować z pojedynczą wieżą ale z grubszym opancerzeniem. Nowo powstały jednowieżowy czołg był pierwszym prototypem KW.
Po wybuchu wojny zimowej, SMK, KW i T-100 zostały wysłane na front w celu przeprowadzenia testów w warunkach bojowych. Grube opancerzenie KW okazało się być wysoce odporne na fińską broń przeciwpancerną, a KW pokazał swoją wyższość nad pozostałymi projektami i został wkrótce wdrożony do produkcji – w wersji KW-1 (uzbrojonej w armatę 76.2 mm) i KW-2 (uzbrojonej w haubicę 152 mm).
Gruby pancerz KW czynił go praktycznie nie do zniszczenia przez ówczesne działa przeciwpancerne, jednak czołg ten miał wiele wad konstrukcyjnych. Był bardzo powolny i mało zwrotny, a przy tym był uzbrojony w to samo działo co czołgi średnie. Największym problemem była jednak wysoka zawodność tych czołgów i więcej z nich po prostu się zepsuło niż zostało uszkodzonych przez przeciwnika. Na przykład skrzynia biegów była tak kiepsko zaprojektowana i zbudowana, że kierowcy byli zmuszeni używać młotków aby zmienić bieg.
W momencie inwazji na Związek Radziecki Armia Czerwona była wyposażona w 639 KW-1. W momencie wybuchu wojny żaden niemiecki czołg ani działo przeciwpancerne nie było w stanie spenetrować grubego pancerza KW, do ich zniszczenia potrzebna była pomoc lotnictwa lub artylerii. Jedynie słynne niemieckie działo 88 mm było w stanie przebić gruby pancerz tego czołgu.
Z powodu wysokiej wartości bojowej postanowiono kontynuować produkcję serii KW. Wprowadzono standaryzację części i KW miał teraz taki sam silnik, działo i transmisję jak T-34. W czasie trwania wojny pancerz KW był wzmacniany w miarę jak wzrastała efektywność niemieckiej broni przeciwpancernej. Nowy wariant czołgu został nazwany KW-1 M1942 (KW-1C). Był on bardzo dobrze opancerzony, ale jeszcze bardziej powolny i trudniejszy do manewrowania niż jego poprzednik.
Następna wersja, KW-1s była znacznie szybsza, ale aby uzyskać zwiększenie prędkości poświęcono sporo opancerzenia. To praktycznie wyeliminowało jedyną przewagę jaką KW-1 posiadał nad T-34, który był zdecydowanie tańszy w produkcji.
Ostatnią wersją KW była krótka seria KW-85 w której wykorzystano kadłub KW-1s, z wieżą zaprojektowaną do czołgu IS-1 (który jeszcze nie wszedł do produkcji) i z działem D-5T (tym samym jakie używał T-34/85). Wysokie zapotrzebowanie na tę armatę spowolniło produkcję KW-85, a produkcja całej serii została zakończona w 1944 wejściu do produkcji seryjnej IS-2.
T-34 – sowiecki czołg średni produkowany w latach 1941-1958. W chwili pojawienia się na froncie II wojny światowej był uważany za najlepszy czołg świata. Posiadał opinię pojazdu, którego wykorzystanie znacząco wpłynęło na wojnę[2]. Na początku produkowany w Charkowskiej Fabryce Parowozów Kominternu w ukraińskim obecnie Charkowie, był podstawą radzieckich sił pancernych w latach 1941–1945 oraz obiektem eksportowym w latach następnych. Najczęściej produkowany podczas wojny, oraz drugi pod względem produkcji czołg wszech czasów, po jego następcy, serii T-54/55[3]. W 1996 T-34 był nadal używany przez 27 krajów.
T-34 był rozwinięciem serii czołgów pościgowych BT. Zastąpił w eksploatacji pojazdy: BT-5, BT-7 oraz czołg piechoty T-26[1]. Wyróżniał się solidnością wykonania i dużą siłą ognia. Początkowo jego skuteczność w polu walki była niska, z powodu nieergonomicznego projektu rozmieszczenia załogi, braku radiostacji oraz niskiej użyteczności pojazdu w planowaniu taktycznym. Rozmieszczenie dwuosobowej wieży wymagało od dowódcy pełnienia jednocześnie funkcji działonowego (charakterystyczne dla wielu sowieckich czołgów). Rozwiązanie konstrukcyjne było jednak mniej efektywne od ustawienia załóg niemieckich czołgów, których wieże mieściły trzyosobową załogę (dowódcę, działonowego i ładowniczego).
Projekt i konstrukcja czołgu były stale modernizowane. Poprawiono jego skuteczność i zmniejszono koszty produkcji. Systematycznie pojawiały się też jego nowe wersje. Z początkiem 1944 na polach bitewnych pojawił się T-34/85, z potężniejszym działem 85 mm oraz wieżą zaprojektowaną dla trzech czołgistów. W 1945 uniwersalny i opłacalny w produkcji T-34 zastąpił wiele lekkich i ciężkich czołgów, stając się kluczowym – bojowym pojazdem sowieckim. Jego ciągłe doskonalenie doprowadziło do zastąpienia go osobną serią czołgów T-54/55, budowanych do 1981 i używanych do dziś.
Do końca 1945 r. wyprodukowano około 54 tysięcy czołgów T-34: 34780 oryginalnych T-34 w latach 1940-1944 oraz kolejne 22 599 czołgów T-34/85 w latach 1944-1945[15][14]. Największym producentem była Fabryka nr 183 (UTZ) z 28 952 czołgami T-34 oraz T-34/85, zbudowanymi między 1941 a 1945. Drugą co do wielkości produkcji była Fabryka nr 112 (Krasnoje Sormowo) w mieście Gorki z 12 604 czołgami obu typów[16]. W 1946, po wojnie, zostało zbudowanych 2701 czołgów T-34, a później zaprzestano produkcji na wielką skalę. Została ona uruchomiona ponownie na licencji w Polsce (1951–1955) oraz w Czechosłowacji (1951–58), gdzie do 1956 zostało zmontowanych odpowiednio 1380 i 3185 czołgów. Później już poza Związkiem Radzieckim przestawiono się na produkcję czołgów T-54/55, a następnie T-72. W późnych latach 60. XX w. sowiecki T-34/85 przeszedł program modernizacji (T-34M) na potrzeby eksportu i rezerwy. Wyposażono go w elementy napędowe z serii czołgów T-54/55. W ten sposób dostosowano go do ówczesnych standardów czołgów radzieckich.
Niemiecki wywiad podczas II wojny światowej przypisywał modelom T-34/76 i T-34/85 drobne zmiany w nazewnictwie polegające na wstawieniu dodatkowej litery, np.T-34/76A. Ta terminologia była najczęściej stosowana na Zachodzie, szczególnie w literaturze popularnej.
Armia Czerwona nigdy nie ustalała zasad nazewnictwa produkowanych przez siebie seryjnych modeli[8]. Jednak od lat 80. XX w. w pracach wielu uczonych (szczególnie amerykańskiego specjalisty od wozów bojowych, Stevena Zalogi) stosowano nazewnictwo rosyjskie: T-34 i T-34-85, wraz z niewielkimi wyróżnieniami modeli na podstawie roku produkcji, np. T-34 Model 1940. Użyty tutaj system nazewnictwa jest podobny do amerykańskiego, z wyjątkiem w postaci przyjętej w Polsce nazwy T-34/85 dla czołgów T-34 z działem 85 mm.
Niektórzy rosyjscy historycy stosują inne nazewnictwa: pierwszy T-34 opisują jako T-34 Model 1940 zamiast 1939, wszystkie T-34 z pierwotną wieżą i działem F-34 nazywają T-34 Model 1941 w miejsce Modeli 1941 i 1942, zaś T-34 z sześciokątną wieżą – Model 1942 zamiast Modelu 1943.
Zdobyte czołgi T-34 w niemieckiej eksploatacji nazywano Panzerkampfwagen T-34(r), gdzie (r) jest skrótowcem od Russland (Rosji).
Finowie nazwali czołg T-34 Sotka od gągoła, kaczki morskiej, ze względu na jego boczną sylwetkę przypominającą pływające ptactwo wodne (z tym związek mają wspomnienia fińskiego asa pancernego Lauriego Heino). T-34/85 został nazwany pitkäputkinen Sotka, "długolufową Sotką".
T-34 (w niemieckim nazewnictwie: T-34/76) – oryginalna wersja z działem 76,2 mm.
Model 1940 (T-34/76A) – wczesne uruchomienie produkcji z prowizorycznym działem czołgowym 76,2 mm L-11 w dwuosobowej wieży.
Model 1941 (T-34/76B) – właściwa produkcja z cięższym pancerzem oraz skutecznym działem F-34 76,2 mm.
Model 1942 (T-34/76C) – wiele drobnych udoskonaleń w produkcji.
Model 1943 (T-34/76D, E oraz F) – odlana nowa, sześciokątna wieża, przez Niemców nazywana "Myszką Miki" z powodu jej charakterystycznego wyglądu z otwartymi dwiema jednakowymi, okrągłymi klapami zamontowanymi na jej dachu. Wprowadzono również nową kopułę dla dowódcy.
T-34/57 – mniej niż 324 czołgi T-34 w 1941 i w latach 1943–44 zostały uzbrojone w szybkostrzelne działa 57 mm ZiS-4 lub ZiS-4M, aby służyć jako niszczyciele czołgów. Część z nich wzięła udział w bitwie o Moskwę.
T-34/85 – jako najważniejsze udoskonalenie zawierał trzyosobową wieżę z długim działem 85 mm.
Model 1943 – produkcja z ulepszonym modelem z działem D-5T 85 mm trwała krótko, od lutego od marca 1944 r.
Model 1944 – właściwy start produkcji z prostszym w wykonaniu działem ZiS-S-53 88 mm, radioodbiornik przeniesiony z kadłuba do lepiej rozplanowanej wieży, posiadającej nowy wizjer dla działonowego.
Do T-34/85 także po wojnie wprowadzano liczne techniczne ulepszenia, przede wszystkim w ramach radzieckich programów modernizacyjnych w 1960 i 1969. Wszystkie modele T-34/85 mają podobny wygląd zewnętrzny.
Przedwojenne plany udoskonalenia czołgu T-34 zostały wznowione w 1944, a nowe modele ujednolicano z czołgiem T-44. Nowy czołg T- 44 posiadał wieżę zaprojektowaną na wzór tej z T-34/85 i całkowicie nowy kadłub z drążkiem skrętnym i poprzecznie montowanym silnikiem. Był niższy niż T-34/85 i był prostszy w produkcji. Od 150 do 200 tych czołgów zostało zbudowanych przed końcem wojny. Po pewnych modyfikacjach w napędzie wraz z nową wieżą i działem stał się czołgiem T-55, którego produkcja została rozpoczęta w 1947.
Szeroko eksportowane egzemplarze T-34/85 produkcji czechosłowackiej można rozpoznać po półstożkowej, opancerzonej owiewce (wyglądającej jak ustawiona tyłem do kierunku jazdy chochla) na lewym tylnym, pochylonym panelu bocznym w przedziale silnikowym sponsonu.
Inne bojowe pojazdy opancerzone zbudowane na podstawie T-34:
Czołgi z miotaczem płomieni – OT-34 i OT-34/85, wyposażone w wewnętrzny miotacz ognia, montowany w miejsce kadłubowego karabinu maszynowego.
PT-1 T-34/76 — Protiwominnyj Trał (trał przeciwminowy) – czołg z trałem naciskowym, najczęściej budowany na podwoziu T-34 Model 1943 oraz T-34/85.
Działa samobieżne – Podwozie T-34 było używane jako podstawa dla serii dział samobieżnych:
SU-122,
SU-85,
SU-100.
Po II wojnie światowej niektóre czołgi T-34 zostały wyposażone w haubice 122 mm i były używane jako artyleria samobieżna przez wojska Syrii i Egiptu.
T-34 był główną siłą pancerną w sowieckich działaniach przeciwko Niemcom. Pojawienie się tego czołgu latem 1941 stanowiło psychologiczny wstrząs dla niemieckich żołnierzy, którzy byli przygotowani do stawienia czoła gorszemu przeciwnikowi sowieckiemu. Fakty te zostały przedstawione w pamiętniku Alfreda Jodla, który był zaskoczony pojawieniem się czołgu T-34 w Rydze. T-34 mógł skutecznie konkurować z wszystkimi niemieckimi czołgami z 1941. Jednakże doświadczał poważnych problemów, np. z silnikami unieruchamianymi przez wsysany kurz i piasek (pierwotny filtr Pomon był niemal całkowicie nieskuteczny) oraz mechanicznych, nękających jego skrzynię biegów i sprzęgło. Co najmniej połowa wszystkich strat w czołgach pierwszego lata była spowodowana awariami, dużo mniej zniszczeń natomiast było skutkiem niemieckiego ognia, choć w danych statystycznych liczyły się także stare, nienaprawiane czołgi. Występowały braki logistyczne co do naprawy sprzętu. Nierzadko załogi wczesnych czołgów T-34 przybywały na bitwę z zapasową skrzynią biegów na pokrywie silnika. Dopiero późniejsze rozwiązania technologiczne zniwelowały usterki mechaniczne.
Zimą 1941/42 T-34 ponownie zdominowały niemieckie czołgi dzięki zdolności poruszania się po grząskim błocie lub śniegu bez zsunięcia się w dół. Niemieckie czołgi nie mogły przejeżdżać przez tereny, z którymi radził sobie T-34. PzKpfw IV używał niedostosowanego do warunków pogodowych zawieszenia resoru piórowego oraz wąskiej gąsienicy, mając skłonności do tonięcia w grząskich terenach
W latach 1942-1943 Armia Czerwona położyła nacisk na odbudowę strat z 1941. Poprawiono umiejętności taktyczne. Produkcja czołgu T-34 wzrosła gwałtownie, ale do jego konstrukcji wprowadzano wyłącznie ulepszenia, które mogły się przyczynić do przyspieszenia produkcji. Radzieccy projektanci zdawali sobie sprawę z konieczności poprawy pewnych niedociągnięć konstrukcji, lecz takie ulepszenia musiałyby doprowadzić do zwiększenia czasu oraz kosztów produkcji i z tego powodu nie mogły być zastosowane. W 1943 produkcja T-34 wzrosła do przeciętnie 1300 sztuk miesięcznie[1], dużo więcej od niemieckich szacunków. Jednakże sowieckie straty daleko przekraczały niemieckie z powodu braku umiejętności taktycznych.
W odpowiedzi na samą liczbę pojawiających się na polu bitwy czołgów T-34 oraz rosnącego zapotrzebowania na większą siłę ognia, Niemcy zaczęli rozstawiać bardzo dużą liczbę szybkostrzelnych dział PaK 40 75 mm, zarówno holowanych, jak i samobieżnych. Te ostatnie zaczęto budować w 1943. Od 1942 i w połowie 1943 Niemcy rozpoczęli rozmieszczanie potężnych czołgów ciężkich typu Tygrys oraz średnich Pantera, których pojawienie się wzbudziło potrzebę ulepszenia czołgu T-34. Te poprawione wersje pojawiły się w dwóch godnych zauważenia postaciach: lepiej opancerzonej wersji z 1943, która zawierała bardziej pojemny i wytrzymały zbiornik oraz zmodyfikowaną wieżę, a także wersji z 1944 z nową wieżą, utrzymującą kształt działa p-panc./p-lot. 85 mm ZiS. Te ostatnie miało znacząco większą siłę rażenia, w stosunku do poprzedniego działa 76,2 mm F-34 i ostatecznie dało T-34 zdolności ofensywne, których tak silnie potrzebowała armia radziecka
2. Czołgi KW
Czołgi KW to seria czołgów ciężkich produkowanych w czasie II wojny światowej w Związku Radzieckim nazwanych na cześć rosyjskiego dowódcy i polityka Klimenta Woroszyłowa. W momencie ataku Niemiec na Związek Radziecki były to jedyne czołgi ciężkie produkowane seryjnie.
Po raczej kiepskich doświadczeniach z wielowieżowym czołgiem T-35, radzieccy projektanci zaczęli pracować nad następnym modelem czołgu ciężkiego. Jednym z głównych projektów był SMK, w którym zmniejszono liczbę wież z pięciu do dwóch. Zamówiono dwa prototypy jednak jeszcze przed ich powstaniem zdecydowano, aby jeden z nich zbudować z pojedynczą wieżą ale z grubszym opancerzeniem. Nowo powstały jednowieżowy czołg był pierwszym prototypem KW.
Po wybuchu wojny zimowej, SMK, KW i T-100 zostały wysłane na front w celu przeprowadzenia testów w warunkach bojowych. Grube opancerzenie KW okazało się być wysoce odporne na fińską broń przeciwpancerną, a KW pokazał swoją wyższość nad pozostałymi projektami i został wkrótce wdrożony do produkcji – w wersji KW-1 (uzbrojonej w armatę 76.2 mm) i KW-2 (uzbrojonej w haubicę 152 mm).
Gruby pancerz KW czynił go praktycznie nie do zniszczenia przez ówczesne działa przeciwpancerne, jednak czołg ten miał wiele wad konstrukcyjnych. Był bardzo powolny i mało zwrotny, a przy tym był uzbrojony w to samo działo co czołgi średnie. Największym problemem była jednak wysoka zawodność tych czołgów i więcej z nich po prostu się zepsuło niż zostało uszkodzonych przez przeciwnika. Na przykład skrzynia biegów była tak kiepsko zaprojektowana i zbudowana, że kierowcy byli zmuszeni używać młotków aby zmienić bieg.
W momencie inwazji na Związek Radziecki Armia Czerwona była wyposażona w 639 KW-1. W momencie wybuchu wojny żaden niemiecki czołg ani działo przeciwpancerne nie było w stanie spenetrować grubego pancerza KW, do ich zniszczenia potrzebna była pomoc lotnictwa lub artylerii. Jedynie słynne niemieckie działo 88 mm było w stanie przebić gruby pancerz tego czołgu.
Z powodu wysokiej wartości bojowej postanowiono kontynuować produkcję serii KW. Wprowadzono standaryzację części i KW miał teraz taki sam silnik, działo i transmisję jak T-34. W czasie trwania wojny pancerz KW był wzmacniany w miarę jak wzrastała efektywność niemieckiej broni przeciwpancernej. Nowy wariant czołgu został nazwany KW-1 M1942 (KW-1C). Był on bardzo dobrze opancerzony, ale jeszcze bardziej powolny i trudniejszy do manewrowania niż jego poprzednik.
Następna wersja, KW-1s była znacznie szybsza, ale aby uzyskać zwiększenie prędkości poświęcono sporo opancerzenia. To praktycznie wyeliminowało jedyną przewagę jaką KW-1 posiadał nad T-34, który był zdecydowanie tańszy w produkcji.
Ostatnią wersją KW była krótka seria KW-85 w której wykorzystano kadłub KW-1s, z wieżą zaprojektowaną do czołgu IS-1 (który jeszcze nie wszedł do produkcji) i z działem D-5T (tym samym jakie używał T-34/85). Wysokie zapotrzebowanie na tę armatę spowolniło produkcję KW-85, a produkcja całej serii została zakończona w 1944 wejściu do produkcji seryjnej IS-2.
